Veraneo sen suspensos: a extravagante historia do verán que durou sete meses


Versión en castellano.

O ano 1973 cen mil estudantes españois que viñan de rematar o bacharelato tiveron, por orden do Ministerio de Educación, sete meses de vacacións de verán: dende maio dese ano ata xaneiro do ano seguinte. Un nomeamento ao chou, un excéntrico ministro, unha decisión tomada sen consultar a ninguén e un atentado terrorista conxuráronse para que tal cosa sucedera unha soa vez, para pasmo de profesores, pais, cidadáns en xeral e do propio goberno franquista, e sobre todo, para ledicia dos estudantes que aquel ano pasaron unhas inesquecibles vacacións de sete meses, as mais longas que lembre a historia da educación española en tempos de paz.

Esta é a semiesquecida e verdadeira historia de como tivo lugar esa conxunción de sucesos, de como ninguén fixo nada por evitalos, e de como se saiu do embrollo académico a golpe de decreto. Póñanse cómodos porque a historia é longa de contar.

Corría o ano 1973 e o réxime de Franco estaba moribundo. O Xeneralísimo decide nomear presidente do goberno a Carrero Blanco. Un cambio na presidencia implicaba facer movementos nos ministerios, de xeito Villar Palasí, que se atopaba ao frente do de Educación e Ciencia, foi cesado. O seu sucesor, por orde de Carrero Blanco, foi Julio Rodríguez Martínez, sen dúbida o ministro de educación mais extravagante e disparatado que coñeceu a recente historia educativa española, un insospeitado Paladín do Estudantado e firme candidato a Santo Patrón das Vacacións.

Julio Rodríguez Martínez,
esquecido benefactor dos estudantes.
Créditos: Ministerio de Educación.

Todo parece iniciarse nunha confusión. Franco consultou a súa lista de ministrables e fixo chamar por un deles… pensando que estaba chamando a outro:

El nombramiento de este catedrático, de 45 años, natural de Armilla, afincado en Madrid, ha sido de carambola, según las lenguas políticas de la época. Cuando a Franco le comunica Carrero que un catedrático granadino se hará cargo de la cartera de Educación, el general piensa que se trata del prestigioso catedrático de Derecho Político y ex-rector de la Universidad granadina, Luis Sánchez-Agesta; pero cuando quiso caer en la cuenta, su leal almirante le aclara la confusión. (…) Su casa [la del recién nombrado ministro] rebosa alegría. El matrimonio aparece feliz con sus cinco hijos. De sus declaraciones, he entresacado una en la que Julio trata de buscar la definición de su personalidad política: “Soy liberal… ser liberal no es, como algunos lo interpretan, pasarme los semáforos en rojo”. (Fonte: Transición andaluza) (1).

Non debera extrañarnos que a historia fora certa: os cambios de gabinete eran constantes durante o franquismo, e tiñan como obxectivo manter o equilibrio das diferentes familias do réxime, de xeito que non sempre se escollía un ministro pola súa idoneidade para o cargo. En todo caso, e según consta na páxina do Congreso don Julio foi ministro de Agricultura varias veces, pero como se a carambola fora unha constante na súa vida, sempre por ausencia do titular. Sen dúbida onde demostrou a súas dotes visionarias foi no Ministerio de Educación e Ciencia, onde entrou a traballar o 9 de xuño de 1973.

Xa no seu novo despacho, o señor Julio, nada menos que Catedrático de Cristalografía, Mineraloxía e Mineralotecnia, matinou unha das medidas mais delirantes que se lembren na administración educativa española, por outra banda tan dada aos desatinos: a decisión de facer coincidir o calendario escolar co ano natural. Segundo o seu particular calendario revolucionario, o curso comezaría en xaneiro, tras a festa de Reis, e remataría en decembro, antes de nadal. Non sabemos se don Julio o previu ou non, pero o caso é que eso implicaba que cen mil bachareles terían unhas vacacións de verán de sete meses. Xamais os estudantes preuniversitarios deberon estar tan agradecidos a un ministro de educación.

Para evitar contratempos que entorpeceran os seus plans subversivos Julio Rodríguez decidiu aproveitar o efecto sorpresa. Nunha una entrevista ao diario ABC do 29 de agosto de 1973, e noutra en La Vanguardia o 11 de setembro, o ministro aínda aseguraba que o plan piloto afectaría só ás universidades de Málaga, Extremadura e á cuarta de Madrid, aínda sen crear. Por outra banda, segundo contan as crónicas (2), en reciente Consello de Rectores se tratara todo o asunto, e non se aprobara, se non que máis ben o acordo fora estudialo con mais calma. Foi entón cando o orixinal ministro de educación decidiu falsificar as actas da reunión, simulando que o Consello daba o seu visto bo á operación. Cando no seguinte Consello do 22 de setembro todo o mundo se percatou do engano a Orde ministerial xa estaba a piques de ser aprobada. Non había plan piloto: Julio tiña a decisión tomada, e o novo calendario aplicaríase a toda a universidade española.

Nun histórico BOE do 29 de setembro de 1973 publícase a Orde do día 27 anterior, que determina a aplicación inmediata do novo plan, chamado dende entón con mofa e befa calendario xuliano. Paga a pena botar unha ollada á exposición de motivos desa Orde do 27 de setembro, un exemplo de cómo a autoridade absoluta, se perde o control, pode converterse de súpeto en transgresora:

Con el fin de proporcionar más y mejor educación universitaria, ha de constituirse un sistema educativo que desarrolle al máximo la capacidad de todos y cada uno de los alumnos, mediante la racionalización de algunos aspectos del proceso educativo, aunque para lograrlo deban someterse a revisión algunos esquemas tradicionales.

Fiel a esta idea, se adopta en la presente Orden la medida de política educativa consistente en modificar, con carácter experimental, el tradicional calendario universitario adecuando el año académico al natural, con el convencimiento de que con ello se contribuye a hacer realidad la parte esencial y más noble de la reforma educativa: La calidad de la enseñanza.

Convén deterse un intre nesas penetrantes ideas de don Julio: a calidade do ensino como motivo principal da reforma, a revisión de esquemas tradicionais, a volta á natureza… ¿Cabe un ministro más hippie? Pois non se perdan o que ven de seguido:

En el orden sociológico, dado el derecho de todo ciudadano de un tiempo dedicado al descanso, el sistema que establece permite que todos los alumnos puedan tener su periodo de vacaciones veraniegas obviando los inconvenientes, en este aspecto, de la estructura actual del curso académico, que motiva que los alumnos menos dotados o en los que confluyan circunstancias de la más variada índole no tengan realmente vacaciones, porque cumplido el actual periodo lectivo deben proseguir su preparación para los exámenes de septiembre.

Na Orde do 27 de setembro atopamos ao Julio mais sensible: lémbrase con agarimo dos suspendedores, ten en conta aos menos dotados, acolle no seu seo aos desfavorecidos pola sorte, vindica o descanso estival coma un dereito humano inalienable… A Orde do BOE complétase con unha disertación acerca da conveniencia de adecuar o ano orzamentario e o académico (supoñemos que, dado o seu amor polo descanso, para facilitar a vida dos administradores universitarios), así como a idoneidade de facer coincidir o ano castrense co escolar (aquí vemos a faceta antimilitarista de don Julio, empeñado en non distraer aos alumnos con fruslerías cuarteleras). Non son de despreciar outras medidas de fonda inspiración humanitaria: o  deseño duns cómodos prazos de implantación (se comezaría por primeiro de carreira) e la previsión, na disposición 7.1, de cursos de recuperación para os alumnos que quedaran descolgados por culpa dos cambios do calendario (coitado!). Nin o anarquista Paul Lafargue, nos seus soños mais húmidos, soñara con tan nobles principios. E é que do carácter sensible do ministro xa se tiñan novas grazas o seu pulo poético.

Histórico BOE do 29 de setembro de 1973,
instaurando o calendario xuliano.
(pulse na imax para amplialo).

Para disimular as súas actividades descaradamente contraculturais Julio decidiu expedientar a uns cantos catedráticos e profesores de universidade, blandindo como excusa “a Libertade baseada na Autoridade escrita con maiúscula” (todo un eslogan de clara inspiración ácrata), ainda que logo lles perdoara (3). A confusión propia dos rexímenes en descomposición e o sacrosanto respeto á autoridade aliáronse para que don Julio levara as augas ao seu rego sen rendir contas a ninguén. A revolución estaba en marcha e nada nen ninguén poderían detela.

As universidades aplicaron a medida sen nengún entusiasmo. Orde ministerial era de inmediato cumplimento para todo o sistema universitario español, se ben só para primeiro de carreira. Os que ese ano pasaban do bacharelato á Universidade terían que agardar a xaneiro seguinte para poñerse a estudar de novo: sete meses, sete, de vacacións pola faciana!! E así todos os anos ao rematar o bacharelato!! Os testimonios da época mostran a ledicia con que foi recibida a medida. Ese año por primeira vez na historia miles de bachareles españois disfrutaron dunhas longas vacacións, case eternas, obrigadas e por orde gubernativa.

O cambio xenerou, como dixemos, alporizadas queixas na Universidade. Incluso entre o levantisco estudantado, que tal vez por disimular, tamén protestou. O caos provocado pola precipitada entrada en vigor do novo calendario foi aproveitado polos alumnos con maior conciencia política antifranquista para montar barullo nos campus, xa que non tiñan nada millor que facer durante un trimestre enteiro: o tempo libre que o novo calendario lles daba o adicaron a protestar… contra o novo calendario. É evidente que algúns non entenderon o xiro progresista que estaba dando o ministro. Moitos alumnos, no seu despiste, portáronse tan mal que dende o aparato do Estado comezouse a pedir a cabeza do indomable Julio Rodríguez: no contexto político da época, supoñemos, provocar algaradas universitarias era un grave erro de cálculo político, pois un dos núcleos mais activos contra o réxime era precisamente a Universidade.

Entón mataron a Carrero Blanco e o longo verán da anarquía rematou: morto o seu valedor don Julio recibiu un cese fulminante, e o 3 de xaneiro de 1974 abandonu o Ministerio tras seis intensos meses de traballo, motivo polo que pasou a ser chamado “Julio o Breve”. Nunca saberemos se don Julio tiña ou non preparada unha nova orde ministerial revolucionaria declarando vacacións eternas para os estudantes de todos os niveis, dende a EGB ata o Terceiro Ciclo.

Atentado de ETA contra Carrero Blanco:
por culpa de ETA os bachareles quedaron sen vacacións.

Ao parecer o señor ministro negáralle o saúdo ao cardenal Tarancón durante o funeral de Carrero (supoñemos que seguindo as súas conviccións políticas ultrafranquistas afíns ao Opus Dei ou, tal vez, por solidaridade cos cen mil estudantes que grazas á súa perspicacia seguían de vacacións de verán en pleno mes de decembro). O xesto desairado valeulle caer en desgraza ante parte de la cúpula tardofranquista. Pero ese non semella ser o único semáforo en vermello que se saltou o señor ministro. As medidas propostas durante o seu breve mandato foron algo mais que polémicas:

No hay que olvidar que la etapa de ministerio de Julio Rodríguez había sido tan excepcional en cuanto a las medidas universitarias adoptadas, que sus decisiones adquirieron un gran descrédito, incluso en los medios más adeptos al régimen y en los círculos gubernamentales y de la administración. (Fonte: Universidad de Alcalá).

Imaxes da época:
don Julio destaca pola súa altura no minuto 0:58
e no 2:42 aparece sentado á dereita de Arias Navarro.
En ambos os dous intres está disimulando
que é un underground infiltrado no réxime.

Como relevo do noso simpático libertador foi nomeado novo ministro Cruz Martínez Esteruelas, un gris avogado nada amigo da preguiza estudiantil: dando un xiro á xestión do ministerio impulsou a odiada selectividade e pechou a Universidade de Valladolid por desordes públicos, entre outras medidas antisubversivas. E derrogou o bendito calendario xuliano.

Esteruelas firmou o ominoso decreto 198/1974 de 25 de xaneiro que devolvía ao rego as calendas e a tristura aos corazóns dos estudantes. Chama a atención, de novo, a exposición de motivos, na que deixa pingando ó seu predecesor:

Al fijar con carácter experimental un calendario para las Universidades adecuado al año natural se proponía una mejora sustantiva en el rendimiento de la docencia que, necesariamente, quedaba subordinada a las posibilidades reales de la Universidad (…) [además] se producía una solución de continuidad -con discriminación en el calendario y un trimestre poco utilizable- entre los estudios medios y el comienzo de los universitarios que (…) se ha revelado infructuoso, en lo que coiciden las consultas realizadas. En segundo lugar, el calendario escolar -cuya unidad exige la ley- no puede separarse del funcionamiento general de la vida social del país.

En definitiva, o novo ministro está llamando paspán ao anterior, lle está acusando de saltarse a lei, de facer perder o tempo aos bachareles, de descalabrar o calendario de exames, de facer as cousas sen encomendarse a ninguén, de descoordinar a universidade española respecto da extranxeira (cousa que daquela non había de ser nada difícil), de non ter mellorado nada y de ter empeorado todo. E por se fora pouco, o novo ministro da o golpe definitivo á anterior regulamentación suxeríndolle ó seu predecesor que os experimentos os fixera na súa casa e con gaseosa:

Las ansias innovadoras lógicas en busca de una mayor perfección, y establecidas con carácter experimental, se han encontrado con realidades, como son las razones expuestas, que aconsejan volver al calendario por cursos escolares (…).

Deste xeito  o novo calendario quedaba anulado cando soamente levaba unos días funcionando. Eso sí, polo camiño quedou dilapidado un trimestre universitario enteiro. É evidente que cando aumentan as vacacións é porque o curso queda reducido proporcionalmente. Que saibamos xamais se recuperou o tempo perdido, para maior gloria da calidade educativa e nova algarabía estudantil (e, supoñemos, profesoril).

Ominoso decreto 194/1974,
derrogando o calendario xuliano.
(pulse na imaxe para amplialo).

No tocante a Julio Rodríguez Martínez, pese á súa breve estadía de seis meses no ministerio foi quen de escribir un libro sobre a súa experiencia: Impresiones de un ministro del almirante Carrero Blanco (aquí pódese ler en primicia o seu primeiro capítulo).

Xa como ex-ministro, e nunha entrevista en ABC [parte 1, parte 2] don Julio reflexiona con melancolía sobre o pasado e recunca no tema da necesaria reforma do calendario escolar. A entrevista non ten desperdicio, e é unha nova expresión do seu amor polos estudantes:

ABC: ¿No eran unas innovaciones excesivamente radicales?
JRM: Yo pienso que la única forma de erradicar la subversión de la Universidad es reforzar la autoridad académica. La modificación del calendario se hizo a modo experimental, entre otras razones porque había que impedir que en octubre entraran cien mil nuevos alumnos en las aulas, cifra para la que la Universidad no estaba capacitada. Otra razón era la de adecuar el año académico al año económico y tender a un veraneo sin suspensos. Pero sucede que, aunque nos consideremos muy aperturistas y europeos, cuando intentamos introducir, aunque sea a modo experimental, una modificación en las costumbres, nos rasgamos las vestiduras.
(4)

Os estudantes españois deberían canonizar a este home, o único ministro de educación da historia de España que ten reclamado unha canícula libre de exames, enfrontándose así a unha caterva de reaccionarios incapaces de aceptar a modernidade e a innovación pedagóxica, e perdendo o posto pola súa heroicidade. Para argumentar tan noble fin botaba man incluso da Inmaculada Concepción, unha razón tan digna coma calquera outra para ter a cen mil alumnos de vacacións durante sete meses:

ABC: Pero, ¿se basaba esta experiencia en alguna ya producida en el extranjero?
JRM: No se basaba más que en la observación y el estudio de nuestra realidad, de los supuestos de la Universidad y la vida académica española. Tampoco hemos tenido que seguir al extranjero para el descubrimiento de América o para definir el dogma de la Inmaculada.

E como don Julio nunca decepciona, a guinda pona cara o final da entrevista:

ABC: ¿Mantiene usted contacto con Cruz Martínez Esteruelas [el nuevo ministro de Educación]?
JRM: Le ofrecí mi colaboración si la precisaba al recibirle en el Ministerio. Pero no tengo contacto. No ha debido precisar mi ofrecimiento.(…)

O que non sabemos é de qué se extrañaba don Julio, pois é destino dos visionarios caer no descrédito.

E chegamos ao final da nosa investigación. O ministro mais dicharacheiro que pasou nunca pola educación española, Julio Rodríguez Martínez, apóstolo dos suspendedores, morrería a principios de 1979 en Santiago de Chile, onde estaba visitando ao seu amigo Pinochet, deixando orfos a todos os estudantes de España. Foi enterrado en Motril, e a súa reforma caiu no mais inxusto dos esquecementos. Ninguén propuxo aínda nomealo Santo Patrono das Vacacións, algo que perfectamente merecería, ainda que fora, coma sempre, por simple carambola.
_______________________
Nota: a presente investigación fíxose por suxerencia dunha compañiera de traballo que lembra ter vivido con ledicia aqueles sete meses de asueto, e que tivo o privilexio de pertencer ao selecto curso 1974/74. Valga esta longa historia para lembrarnos que estes tempos de extravagancias educativas non son novos. É evidente que cando os disparates afrouxan la soga do estudante duran menos que a neve en agosto.

Algunhas fontes consultadas:
(1) AAVV, Crónica de un sueño, Centro de estudios andaluces, Sevilla, 2005, páxina 30.
(2) Alberto Carrillo Linares: Subversivos y malditos en la Universidad de Sevilla, Centro de estudios andaluces, Sevilla, 2008, páxina 377.
(3) Ídem, páxina 379.
(4) Entrevista en ABC do 16 de decembro de 1974. Hemeroteca ABC, parte 1, parte 2 [PDF: ollo, que tarda en descargar].

Advertisements

4 Comentarios

  1. Estevo said,

    Abril 5, 2010 ás 14:02

    Grande artigo! E moi referenciado, moi interesante! Animo ao autor a poñer as ligazóns aos artigos da wikipedia en galego (no caso de habelos vaia!)

    Saúde!

  2. Félix said,

    Abril 7, 2010 ás 13:10

    ¡¡Excelente artículo!! Una calidad inusual para un blog, perfectamente documentado, ¡te sales! Aunque podríamos decir que tiene algunas valoraciones un poco sesgadas, ya sabes a qué me refiero, ;-)
    Hoy mismo pregunté sobre los hechos a los más veteranos de mi departamento y se acordaban perfectamente de lo que llaman la “reforma juliana” que les pilló dando clase precisamente en primer curso universitario. El más antiguo de los catedráticos incluso recordaba perfectamente al tal “Don Julio” catedrático de cristalografía, un chulito y un loco según sus palabras. Te puedes imaginar los comentarios que hicieron sobre “esa locura”, “las barbaridades que se pueden llegar a hacer cuando se maneja el BOE sin oposición”, jejeje. El tema dio juego en la hora del café de mi departamento.
    ¡Salud!

  3. Jose said,

    Setembro 23, 2013 ás 00:08

    Sólo una precisión, no eran bachilleres los que esperaban el comienzo de curso sino los que habian superado el COU, que era posterior al bachillerato. Un saludo y felicitaciones por el artículo.

  4. Juli said,

    Febreiro 22, 2014 ás 20:49

    Gran article!, en aquell temps jo vivia a França i no vaig sentir a dir res d’aquesta bogeria.
    Felicitacions a l’autor i
    Salud i visca el gallec


Deixar unha resposta

introduce os teu datos ou preme nunha das iconas:

Logotipo de WordPress.com

Estás a comentar desde a túa conta de WordPress.com. Sair / Cambiar )

Twitter picture

Estás a comentar desde a túa conta de Twitter. Sair / Cambiar )

Facebook photo

Estás a comentar desde a túa conta de Facebook. Sair / Cambiar )

Google+ photo

Estás a comentar desde a túa conta de Google+. Sair / Cambiar )

Conectando a %s

%d bloggers like this: